Thánh Phanxicô Xaviê Nguyễn Cần sinh năm 1803 tại làng Sơn Miêng, phủ Ứng Hoà, Hà Nội, trong một gia đình có lòng đạo sâu sắc. Là con thứ hai trong năm anh chị em, ngay từ nhỏ, thầy đã ao ước dâng mình cho Chúa. Dù mẹ ban đầu không đồng ý, thầy kiên quyết xin đi ở với cha xứ, và sau đó được vào chủng viện, trở thành thầy giảng.

Thầy Cần từng cộng tác với Đức cha Jean Marie Havard - Du, Giám mục Tây Đàng Ngoài, rồi với cha Retord - Liêu (sau này cũng là Giám mục Tây Đàng Ngoài). Ai quen biết thầy đều nhận xét thầy là người đạo đức, trung trực, siêng năng và luôn sẵn sàng giúp đỡ người nghèo, người lầm lỗi ăn năn trở lại.

Ngày 5 tháng 3 năm 1836, khi gần đến đình làng Kẻ Vác, thầy bị tổng hào Tít vu khống bằng cách bỏ ảnh tượng Thánh vào khăn gói để bắt giam. Sáng hôm sau, thầy bị giải về huyện Thanh Oai và chịu tra tấn ba lần, mỗi lần cách nhau ba ngày. Trong các cuộc thẩm vấn, quan huyện nhiều lần ép thầy bước qua thập giá, nhưng thầy luôn cương quyết từ chối, khẳng định: “Chúng tôi vốn thờ một Chúa Trời Đất sinh ra ta, tôi chẳng dám bước qua ảnh Người”.

Khi dùng cơm, thầy vẫn quỳ gối đọc kinh tạ ơn, và khi bị yêu cầu đọc kinh, thầy đọc kinh Mười Điều Răn Đức Chúa Trời, kinh Sáu Điều Răn Hội Thánh, đồng thời giải thích cách lần hạt năm chục. Suốt tám tháng bị giam cầm, thầy giữ vững đức tin. Khi mẹ già đến thăm, thầy an ủi: “Mẹ đừng lo gì về con, cứ việc giữ đạo cho nên, về phần con việc này là việc con ước ao đã lâu mà bây giờ mới được”.

Ngày 20 tháng 11 năm 1837, tại cửa ô Cầu Giấy, quan giám sát lần cuối khuyên thầy bước qua thập giá để được tha. Thầy đáp: “Trung thần vô tư nhị tâm, cảm ơn lòng quan lớn, xin cứ phép mà làm”. Lính liền kéo dây xử giảo. Sau khi thầy tắt thở, quan sợ thầy sống lại như lời đồn về các Kitô hữu, nên truyền lệnh cắt cổ.

Thi hài thầy được an táng tại Chân Sơn, sau cải táng về thánh đường giáo xứ Sơn Miêng. Một phần di cốt được Đức cha Retord - Liêu đưa về Đại chủng viện và Tòa giám mục giáo phận Lyon.

Đức cha Jean Marie Havard - Du từng nhận xét về thầy: “Chẳng ngờ là kẻ khi trước ở với chúng tôi giữ phép tắc đạo đức bình thường, mà khi vào đám can trường có một mình với Đức Chúa Trời mà thôi, chưa có gương nào trước cho mình được soi, mà vững vàng chắc chắn trong các cơn tra hỏi mà làm cho sáng danh Đức Chúa Trời thể ấy”.

Thầy giảng Phanxicô Xaviê Nguyễn Cần được suy tôn lên bậc chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II tôn phong hiển thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988.