“Ai muốn cứu mạng sống mình, thì sẽ mất; còn ai liều mất mạng sống mình vì Thầy, thì sẽ tìm được mạng sống ấy” (Mt 16, 25).
Thánh Đaminh Nguyễn Huy Nguyên sinh năm 1800 tại giáo xứ Ngọc Cục, tỉnh Nam Định (nay thuộc giáo xứ Ngọc Tiên, Giáo phận Bùi Chu). Ngài sống đời Công giáo đạo hạnh, gương mẫu trong một gia đình khá giả. Làm việc phúc đức, nâng đỡ người nghèo, ông được dân làng kính yêu. Vốn là thầy lang, ông có nhiều cơ hội thực thi bác ái khi tiếp xúc với đủ hạng người, cả Công giáo lẫn không Công giáo.
Ngày 14/9/1861, ông bị bắt khi đang giữ chức chánh trương xứ đạo Lục Thủy. Quan phủ Xuân Trường hạ lệnh cho ông lang Nguyên phải đạp lên Thánh Giá, nhưng ông cương quyết không xúc phạm đến Chúa. Quan phủ giận dữ, đày ông sang làng Bạch Cốc, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Trong hơn bảy tháng bị giam cầm, cổ mang gông cùm, chân tay bị xiềng xích, bị đánh đòn nhiều lần và bị khắc hai chữ “tả đạo” vào má, vị anh hùng đức tin vẫn kiên trì, đặt trọn niềm tin vào Chúa. Để nâng cao tinh thần trung kiên, ông cùng các bạn tù siêng năng đọc kinh Mân Côi, cầu nguyện và hy sinh. Ngoài ra, các ông còn giúp nhau sám hối và ăn chay mỗi tuần ba ngày để chuẩn bị đón nhận hồng phúc tử đạo. Nhờ đó, họ tìm được sức mạnh thiêng liêng, nghị lực và can đảm, khắc phục mọi đau khổ, thử thách.
Cùng với các ông Anrê Nguyễn Mạnh Tường, Vinhsơn Nguyễn Mạnh Tương, Đaminh Nguyễn Đức Mạo, Đaminh Nguyễn Đức Nhi, vị chứng nhân đức tin – chánh trương kiêm lang y Nguyễn Huy Nguyên – lãnh án xử trảm vào ngày 16/6/1862 tại pháp trường Bạch Cốc, tỉnh Nam Định, triều vua Tự Đức. Thi hài các vị được chôn ngay tại nơi tử đạo, sau được cải táng về quê nhà.
Ông chánh trương Đaminh Nguyễn Huy Nguyên được nâng lên hàng chân phước ngày 29/4/1951 và được tôn phong hiển thánh ngày 19/6/1988.
Nội dung về vị thánh trong bài viết này được tóm lược và diễn giải từ cuốn sách “Hạnh Các Thánh Tử Đạo Việt Nam” (Hội đồng Giám mục Việt Nam, do Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm chủ biên, Nhà xuất bản Tôn Giáo, 2018). Bài viết này không phải là bản sao chép nguyên văn mà là sự tái trình bày dựa trên nguồn tài liệu gốc.