Cuộc Đời Và Sứ Vụ Truyền Giáo
Thánh Ignacio Delgado - Y sinh ngày 23/11/1762 tại làng Villafeliche, tỉnh Saragozza, miền Aragon, Tây Ban Nha. Ban đầu, ngài gia nhập dòng Đa Minh thuộc tỉnh dòng Aragon và tuyên khấn năm 1781. Tuy nhiên, những lá thư của cha Alonsô - Phê về sứ vụ tại Việt Nam đã khơi dậy trong thầy Delgado khát vọng truyền giáo mãnh liệt.
Ngài xin chuyển sang tỉnh dòng Mân Côi, tiếp tục học thần học tại Manila (Philippines) và được thụ phong linh mục vào năm 1787. Sau hai năm hành trình gian nan, năm 1790, cha Delgado cùng ba anh em khác đặt chân đến Việt Nam.
Tại đây, cha Delgado được cử coi sóc chủng viện trong hai năm, sau đó đảm nhận vai trò cha chính giáo phận kiêm đại diện giám tỉnh. Theo sự giới thiệu của Đức cha Alonsô - Phê, ngài được bổ nhiệm làm giám mục phó ngày 11/02/1794 và chính thức được tấn phong vào tháng 9 năm sau đó.
Chăm Sóc Đoàn Chiên Và Củng Cố Giáo Phận
Năm 1799, Đức cha Phê qua đời, Đức cha Delgado - Y một mình đảm đương trọng trách quản lý giáo phận. Bốn năm sau, công việc này được san sẻ với vị tân Giám mục phó Henares - Minh. Bất chấp đường xá hiểm trở, hai vị giám mục đã không quản ngại đi hàng ngàn cây số đường mòn, bờ đê, xuyên rừng leo núi để thăm viếng từng giáo xứ và họ đạo.
Tận dụng giai đoạn bình an, Đức cha Delgado tập trung củng cố giáo phận. Ngài tái lập các chủng viện Ninh Cường, Lục Thủy, Tiên Chu và Ngọc Đồng. Nhờ nỗ lực của ngài, tín hữu được tham dự kinh lễ mỗi ngày, học hỏi giáo lý kỹ lưỡng và sống đạo sốt sắng hơn. Các nghi lễ long trọng tại giáo xứ đã thu hút nhiều người tìm hiểu đức tin; trong vòng mười năm, hơn 10.000 người lớn đã xin lãnh nhận bí tích Rửa tội.
Những Ngày Tháng Cuối Cùng Và Lòng Kiên Trung
Năm 1838, biến cố xảy ra khi những lá thư của cha Viên gửi các thừa sai bị phát hiện. Dưới áp lực của triều đình và sự thúc đẩy của tổng đốc Trịnh Quang Khanh, các chủng viện và nhà thờ buộc phải tự tháo dỡ, chủng sinh và nữ tu phải trở về gia đình. Các thừa sai tạm lánh về làng Kiên Lao, nhưng do sự chỉ điểm của thầy đồ Hy, cả hai vị giám mục lần lượt bị bắt giữ.
Đức cha Delgado bị giam trong một chiếc cũi gỗ với song sắt phủ kín bốn phía, chỉ chừa một lỗ nhỏ trên đỉnh để đưa thức ăn. Một viên quan từng xúi giục ngài: “Ông đã bị bắt, ông có thể tự vẫn như những người dũng cảm khác thường làm”. Đức cha kiên quyết đáp: “Chúng tôi không được tự vẫn, vì đó là trọng tội. Nhưng nếu vì đạo, quan truyền giết tôi thì tôi hết sức vui mừng”.
Trưa ngày 30/05, cũi của Đức cha được áp giải từ phủ Xuân Trường về Nam Định để gặp tổng đốc Trịnh Quang Khanh. Khung cảnh lúc đó giống như một lễ hội với gần 2.000 binh lính, cờ xí rợp trời và chiêng trống vang dội.
Ngày 14/06, Trịnh Quang Khanh gửi bản án về triều đình. Vua Minh Mạng chần chừ vì muốn ép vị thừa sai nhận tội “mật thám”. Đức cha khẳng định: “Tôi ở An Nam đã 48 năm, tôi có giấy tờ của Tiên Đế (Gia Long) cho phép giảng đạo”. Ngài cũng nhiều lần chia sẻ: “Các ngài chưa biết về đạo Chúa Giêsu, nếu biết, hẳn các ngài sẽ theo đạo”.
Suốt 43 ngày bị giam trong cũi đặt ngoài cửa thành, Đức cha phải chịu đựng nắng nóng gay gắt ban ngày và lạnh giá sương gió ban đêm. Khi án xử lần thứ hai được vua châu phê, bản án chưa kịp về đến Nam Định thì Đức cha đã kiệt sức vì tuổi cao (76 tuổi), bệnh tật và điều kiện tù đày khắc nghiệt. Ngài an nghỉ trong Chúa ngày 12/07/1838.
Quân lính thậm chí còn dùng vải thấm dầu quấn quanh ngón chân và đốt để kiểm tra xem ngài đã chết thật hay chưa. Tuy nhiên, quan lại vẫn ra lệnh: “Cứ thi hành mọi sự như án đã đề ra, để mọi người biết tội y nặng nề dường nào”. Thi thể Đức cha được khiêng ra pháp trường Bảy Mẫu, đưa ra khỏi cũi và bị chém đầu.
Di Sản Và Vinh Quang
Thi hài vị tử đạo được các tín hữu bí mật an táng tại một nhà thờ đã bị tàn phá ở Bùi Chu. Thủ cấp của ngài bị treo nơi công cộng trong ba ngày rồi bị ném xuống sông Vị Hoàng. Ba tháng sau, một ngư dân vớt được và mang về an táng chung với thi hài của ngài.
Đức cha Ignacio Delgado - Y được suy tôn lên bậc Chân phước ngày 27/05/1900 và chính thức được tôn phong Hiển thánh ngày 19/06/1988.
Nội dung về vị thánh trong bài viết này được tóm lược và diễn giải từ cuốn sách “Hạnh Các Thánh Tử Đạo Việt Nam” (Hội đồng Giám mục Việt Nam, do Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm chủ biên, Nhà xuất bản Tôn Giáo, 2018). Bài viết này không phải là bản sao chép nguyên văn mà là sự tái trình bày dựa trên nguồn tài liệu gốc.